Etappe 17  Nijmegen – Duivelsberg Berg en Dal. Finish!!!!

Vandaag, 15 oktober 2025, de LAATSTE etappe van ons Romeins wandelavontuur!!!!!! De laatste wandelkilometers naar het einde van het Romeinse Limespad, de Duivelsberg in Berg en Dal. Wat een mooie naam voor een eindpunt overigens.

Vandaag was het de beurt aan Frans om te rijden. En strak om 09.00 uur stond hij bij mij voor de deur. Vorige week hadden wij al bedacht om de auto te parkeren bij het station van Elst i.v.m. voldoende (gratis) parkeerplaatsen. Heel anders dan de beperkte parkeergelegenheid bij ons officiële startpunt van vandaag, het Centraal Station van Nijmegen.

Wij konden de bus zowat in het station parkeren en ook de trein richting Nijmegen Centraal liet niet lang op zich wachten. Langer dan wij gewend zijn, maar een klein kwartiertje is natuurlijk zo voorbij. Een paar minuten later verlieten wij Nijmegen Centraal in de richting van het bekende Keizer Karelplein.

Het Keizer Karelplein is een verkeersplein (rotonde) waar ze volgens Frans op een gegeven moment alle verkeerslichten tegelijk op groen zetten. Ik heb het zelf gezien. Grappig dat dan alle auto’s gelijk de rotonde opstormen en het mooie is dat niet iedereen zich aan de basis voorrangsregels houdt. Dit zorgt er dan voor dat je het gevoel hebt dat je staat te kijken naar de verkeerssituatie op het Champs-Elysees.

Gelukkig hebben Frans en ik het Keizer Karelplein zonder kleerscheuren achter ons kunnen laten. Stel je voor, vlak voor de finish van ons wandelavontuur stranden. We liepen verder over een brede laan met allemaal grote herenhuizen. En genietend van al dat moois kwamen wij snel bij de aansluiting op de Romeinse Limesroute aan de noord-oostzijde van Nijmegen.

En wat voor begin. Wij stonden namelijk direct op de plek waar ooit het 1e en grootste Romeinse legerkamp in Nederland had gelegen, namelijk de Hunnerberg. Wij begrepen direct waarom de Romeinen hier hun legerkamp vestigden. De Hunnerberg heeft zelfs nu nog een wijds uitzicht over de omgeving.

Zeer strategisch dus. In dit legerkamp huisden 2 tot 3 legioenen, zo’n 12.000 soldaten. Rondom dit kamp ontstond een grote burgerlijke nederzetting met o.a. een marktplaats. Op de plek van de marktplaats staat een herdenkingszuil.(zie foto).

De zuil staat nu in een gezellig woonwijkje met veel sociale woningbouw. Vandaag was de wijk echter “veroverd” door huisschilders, die de woningen voorzagen van een vers laagje verf.

Wij werden nu getrakteerd op een route dwars door Nijmegen en via de Broerdijk kwamen wij in het groene bosrijke gedeelte in het zuiden van Nijmegen. Vanaf hier hebben wij alleen nog maar door de bossen gelopen.

Zo liepen wij zomaar het dorp Heilig Landstichting binnen. Hier was vroeger de Heilige Landstichting gevestigd. Heilige Landstichting? Ik zie overal vraagtekens opduiken. Speciaal voor jullie zal ik dat (met hulp van wikipedia) haarfijn uitleggen. De Heilige Landstichting moest in 1911 HET katholieke centrum van Nederland worden. De bedoeling was dat verschillende gebouwen uit het heilige land, Palestina, hier werden nagebouwd. E.e.a. is te bezichtigen in het museumpark Orientalis. Dit museum hebben wij ff links laten liggen. Wij waren immers bezig met de Romeinen en hun geschiedenis.

Toch waren lagen de Heilige Landstichting en een Romeinse bouwwerk op precies dezelfde locatie. De Romeinen hadden voor de hierboven genoemde grote legerplaats op de Hunnerberg veel water nodig. Dit werd gewonnen in een gebied ten oosten van de Heilige Landstichting. Om het water naar het castellum op de Hunnerberg te krijgen bouwden de Romeinen een aquaduct. Dit aquaduct loopt dwars door het gebied van de Heilige Landstichting. Overblijfselen van dit indrukwekkende aquaduct konden wij zien langs onze wandelroute. Het moet een bijzonder project geweest zijn om in dit heuvelachtige gebied een aquaduct aan te leggen. Alles met de hand dus. Gelukkig waren er duizenden soldaten in de buurt aanwezig om de klus te klaren.

Ondertussen was het decor van onze wandeltocht ietsje uitgebreid. Zoals ik al vermeldde lopen wij constant door het bos, dat in deze periode natuurlijk prachtig is met die herfstkleuren, maar nu werden wij als extra getrakteerd op bergen en dalen.

Wij zaten niet voor niets in de gemeente Berg en Dal. Heel mooi die bergen en dalen alleen wordt het wandelen een behoorlijk stukje zwaarder.

De drang naar een bakkie troost kwam weer prominent boven drijven. Maar waar ga je die vinden midden in de bossen. Nou heel simpel. Gewoon de borden naar het Fletcher Hotel Holthurnsche Hof volgen,

maar ook het volgen van het Romeinse Limespad is voldoende om het hotel te vinden. Tijd dus voor een koffiestop. Helaas was de gebakkeuze vandaag minimaal. Alleen appelgebak en daar had ik ff geen zin in. Frans toonde zich solidair. Dus het bleef bij een kopje koffie en een cappuccino.

Na de koffiestop kwamen wij terecht in een heuse wijngaard

met een wijnterras, De Holdeurn. Helaas gesloten, maar op de plek van het wijnterras was in Romeinse tijd een steenfabriek waar stenen en dakpannen werden gemaakt. Deze stenen en dakpannen werden “gebakken” in grote “ovens” bij een temperatuur van wel 1000 graden. Veel van die tegels en dakpannen kregen een stempel. Handig, want later zijn dakpannen en tegels met die stempels gevonden langs de gehele Limes, van Katwijk tot aan Bonn. In deze ovens zijn tussen het jaar 70 en 240 miljoenen producten vervaardigd. De Holdeurn geldt dus als de 1e fabriek ooit van Nederland.

Met deze laatste etappe kwamen wij gelukkig weer opvallend veel Romeinse wetenwaardigheden tegen. Dit in tegenstelling tot de laatste etappes, waar vooral zaken rond de 2e wereldoorlog de boventoon voerden. Mooi. Zeker voor een afsluiting van een Romeinse wandelroute, waarvan het einde nu langzaam dichterbij kwam.

Het vervaardigen van stenen en dakpannen bleef in deze regio bestaan tot de jaren 70 van de vorige eeuw. Op onze route stond een soort verrekijker waar wij een oude schuur konden zien, die nog steeds was voorzien van een dak met de oude dakpannen.

Het einde begon te naderen, maar eerst moesten wij de “wereldberoemde” Zevenheuvelenweg oversteken. Een beetje wandelaar weet precies waarom die weg beroemd is, maar voor de "niet wetenden" ligt deze weg voor de vierdaagse wandelaars aan het einde van de 3e dag. Door het heuvelachtige karakter is dit één van de plekken waar de wandelaars nog ff stevig aan de bak moeten. Voor ons gelukkig geen  probleem, want wij hoefden deze weg alleen maar over te steken.

Tijdens het oversteken zagen wij links van ons het dorp Berg en Dal liggen, maar de route leidde ons naar het bos aan de overkant waarin ons eindpunt, De Duivelsberg, was gelegen. In deze laatste kilometers liepen wij over een prachtige geaccidenteerde route, die ons steeds dichterbij het letterlijke en figuurlijke hoogtepunt bracht van bijna een jaar wandelen dwars door Nederland.

Vlak voor de Duivelsberg was er een pannenkoekenrestaurant waar het echt heel druk was. De regio rondom Nijmegen had namelijk al herfstvakantie. Juist op deze plek stond een grote paal met daarop pijlen, die de verschillende wandelroutes aangaven. Bij deze paal raakten wij in gesprek met twee mannen, die uit Katwijk kwamen. Hoe bijzonder! Wij waren onze Limes wandelroute immers begonnen in Katwijk en nu waren wij op nog geen honderd meter van het einde.

De laatste meters omhoog naar het eindpunt gingen als vanzelf. En opeens...............was daar dan het eindpunt van het Nederlandse gedeelte van het Romeinse Limespad. Na 275 kilometer! Toch wel een bijzonder momentje. Frans en ik hadden onze 1e lange afstand wandel (LAW) route volbracht.

Dit heugelijke feit was inmiddels via de “cursus publicus”, oftewel de officiële postbezorging van de Romeinen ook doorgedrongen in het hoofdkwartier van het Romeinse Rijk, t.w. Rome. De tekst van het bericht luidde als volgt;

“Heden, 15 oktober 2025, hebben onze zeer gewaardeerde krijgsheren Legatus Legionis Francisco Grossomontagno en Tribunis Enrico Vulpa hun inspectietocht langs onze limes beëindigd. Zij hebben onze limes veilig bevonden tegen de aanvallen van de barbaren uit het Noorden. Tijdens hun inspectietocht hebben zij overnacht in de diverse castellums langs de limes. De inwoners van het groot Romeinse rijk kan met een gerust hart weer overgaan tot de orde van de dag.

Was getekend,

Augustus, keizer van het Romeinse Rijk.

Met dit mooie schrijven eindigt ook mijn verslag van onze belevenissen tijdens het wandelen van het Romeinse Limespad.

Uiteraard hebben Frans en ik al een nieuwe uitdaging uitgezocht. Dit houden wij nog even onder de “helm”.

Ik wil de trouwe volgers bedanken voor het virtueel meewandelen. Tot de volgende uitdaging.